فريادرسى ستمديدگان و درماندگان
عدالت خداوند اقتضا مىكند كه همه بندگان، داراى نعمت باشند؛ امّا بعضى انسانها بيش از حد خود مىخواهند. بنابراين حدّ و مرز انسانيّت را فراموش مىكنند و دچار زياده خواهى در انباشتن مال و منال مىشوند و حق مستمندان و ضعيفان را مىخورند. امّا خداى متعال به صالحان وعده داده است كه پاداششان را كامل خواهد بخشيد.
وَأَمَّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصلِحتِ فَيُوَفّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لَايُحِبُّ الظلِمِينَ» «45»
و اما كسانى كه ايمان آوردند و كارهاى شايسته انجام دادند، خدا پاداششان را به طور كامل مىدهد؛ و خدا ستمكاران را [كه به دين كافر شدند، يا از دين فقط به اسم آن قناعت كردند] دوست ندارد.
صالحان كسانى هستند كه در رعايت حقوق ضعيفان و درماندگان اهتمام جدى دارند و حق را به حقدار مىرسانند.
«لهيف» به ضعيفى گفته مىشود كه عزّت و نيرو ندارد و قدرت جلوگيرى از ستم و شكست را هم ندارد، پس ستمديده و مضطر است.
مراد از «ادراك اللّهيف» يعنى خواستهاى براى كمك و فريادرسى كه در آن نجات باشد.
زيد شحّام گفت: من از امام صادق عليه السلام شنيدم كه فرمود:
هر كه به فرياد برادر مؤمن ناتوان و دادخواه خود كه در كارش بىتاب شده برسد و گره از كار او بگشايد و بر انجام حاجتش كمك نمايد؛ براى او نزد خداوند هفتاد و دو رحمت است كه يكى از آنها را زود به او برساند كه با آن كار زندگيش را بسازد و هفتاد و يك رحمت خود را براى هول و هراسهاى روز قيامت ذخيره كند. «46»
دادرسى و عدالت
در مكتب اهل بيت دادرسى بندگان ضعيف از نمونههاى عدالت بر شمرده شده است كه امام على عليه السلام مىفرمايد:
أَحْسَنُ الْعَدْلِ نُصْرَةُ الْمَظْلُومِ. «47»
بهترين عدالت، يارى دادن ستمديده است.
داود نبى عليه السلام خطاب به پروردگار گفت: كدام بنده نزد تو محبوبتر است؟
خداى تعالى به داود وحى فرمود كه:
اى داود! هيچ بندهاى نيست كه ستمديدهاى را يارى رساند يا در ستمى كه بر او رفته همدردى كند، مگر اين كه گامهاى او را در آن روزى كه گامها مىلغزد، استوار نگه دارد. «48» صادق آل محمد عليه السلام، يارى رساندن حق به امداد رسانان را از برترين اعمال عبادى و روحانى مىدانند و مىفرمايد:
هيچ مؤمنى، مؤمن ستمديدهاى را يارى نرساند، مگر آن كه اين كار او برتر از يك ماه روزه و اعتكاف در مسجد الحرام باشد و هيچ مؤمنى نيست كه بتواند برادر خود را يارى رساند و ياريش دهد، مگر اين كه خداوند در دنيا و آخرت او را يارى كند و هيچ مؤمنى نيست كه بتواند برادرش را يارى دهد اما تنها و بىياورش گذارد، مگر اين كه خداوند در دنيا و آخرت او را تنها و بىياور گذارد. «49» معصومان ما در سلوكهاى اخلاقى به ما آموختند كه بايد تا مىتوانيد هواى ضعيفان را داشت و جانب آنها را رعايت نمود؛ حتى اميرمؤمنان عليه السلام دروصيت نامه خويش به فرزندانش اين سفارش را تأكيد مىكند كه دشمن ستمگر و يار ستمديده باشيد؛ زيرا حمايت و جانبدارى ضعيفان از سيره عملى و حقيقى اهل بيت بوده است.
حضرت على عليه السلام درباره بيعت خود به مردم چنين فرمود:
... ايُّهَا الناَّسُ، اعينُونى عَلى انْفُسِكُمْ، وَ ايْمُ اللَّهِ لَأَنْصِفَنَّ الْمَظْلُومَ مِنْ ظالِمِهِ، وَ لَاقُودَنَّ الظَّالِمَ بِخَزامَتِهِ، حَتّى اورِدَهُ مَنْهَلَ الْحَقِّ وَ انْ كانَ كارِهاً. «50»
... اى مردم! مرادر راه سركوبى نفس سركش خود يارى كنيد، به خدا قسم داد ستمديده را از ستمكار مىگيرم و افسار ستمكار را مىكشم تا به آبشخور حق وارد سازم گرچه به آن ميل نداشته باشد.
حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله مىفرمايد:
مرا در ميان ضعيفان بجوييد؛ زيرا شما به واسطه مردمان ضعيف است كه روزى مىخوريد و يارى مىشويد. «51» پس بايد از حقوق درماندگان و ستمديدگان دفاع كرد و حق را به جاى آورد تا از ظلمتهاى قيامت در امان بمانيم و نورى براى روزى حشر اندوخته سازيم.
مولاى متقيان على عليه السلام در عهدنامه جامعى كه براى مالك اشتر فرستاده است؛ فرمود:
وَ لَيْسَ شَىءٌ ادْعى الى تَغْيِيرِ نِعْمَةِ اللَّهِ وَ تَعْجيلِ نِقْمَتِهِ مِنْ اقامَةٍ عَلى ظُلْمٍ، فَانَّ اللَّهَ يَسْمَعُ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدينَ وَ هُوَ لِلظَّالِمِينَ بِالْمِرْصادِ. «52»
چيزى در تغيير نعمت خدا و سرعت دادن به عقوبت او قوىتر از ستمكارى نيست كه خداوند شنواى دعاى ستمديدگان و در كمين ستمكاران است.
هر گاه معصومى از درگاه خداوند عذر مىخواهد واظهار تقصير مىكند به يقين در بندگان ضعيف؛ كوتاهى و غفلت مىبيند پس با دعا و مناجات عاشقانه در صدد توجه به آن است.
حضرت سجّاد عليه السلام در مناجات خويش با حق تعالى مىفرمايد:
اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ مِنْ مَظْلُومٍ ظُلِمَ بِحَضْرَتِي فَلَمْ أَنْصُرْهُ وَ مِنْ مَعْرُوفٍ أُسْدِيَ إِلَيَّ فَلَمْ أَشْكُرْهُ وَ مِنْ مُسِيءٍ اعْتَذَرَ إِلَيَّ فَلَمْ أَعْذِرْهُ وَ مِنْ ذِي فَاقَةٍ سَأَلَنِي فَلَمْ أُوثِرْهُ. «53»
خدايا! از تو پوزش مىخواهم درباره ستمديدهاى كه در حضور من به او ستم شد و من ياريش ندادم و از احسانى كه نسبت به من شده و سپاسش را به جا نياوردم و از بد كنندهاى كه از من پوزش خواسته و من پوزش او را نپذيرفتم و از نيازمندى كه از من درخواست كرده و من او را به خود ترجيح ندادم.